Zespół klasztorny w Gościkowie-Paradyżu należy do najważniejszych zabytków architektury sakralnej środkowego Nadodrza. Opactwo cysterskie założono na surowym korzeniu w 1234 r. z fundacji komesa Mikołaja Bronisza (Bronisza Doliwy), wojewody wielkopolskiego i starosty głogowskiego, choć osadzenie konwentu wiązało się z nadaniami czynionymi już w latach 1230–1233. Mnisi przybyli tu z Lehnin, skąd wywodziła się linia fundacyjna sprowadzająca się do Morimond, i otrzymali od Bronisza rozległy teren wzdłuż rzeki Paklicy. Zespół budowlany wznoszono w okresie między 1236 r. a końcem XIII w. – w 1. połowie XIII w. powstało skrzydło wschodnie klasztoru wraz z krużgankiem, wkrótce potem, w 2. połowie XIII w., skrzydło południowe wraz z południowym odcinkiem krużganka, tworzące razem właściwą klauzurę zamieszkiwaną przez opata i mnichów. W tym samym czasie, jako drugi etap rozbudowy, wzniesiono skrzydło zachodnie, tradycyjnie pełniące funkcję domu konwersów (domus conversorum), przeznaczonego dla braci świeckich zajmujących się pracami gospodarczymi i rolniczymi na rzecz konwentu. Najpóźniej, pod koniec XIII lub na początku XIV w., dobudowano krużganek północny, przebiegający równolegle do południowej nawy kościoła i zamykający czworoboczny wirydarz.
Prezbiterium kościoła klasztornego powstało w drugim etapie budowy, datowanym na schyłek XIII i XIV w. Po pożarze w połowie XVI w. odbudowano część wschodnią świątyni, w okresie od 2. połowy XVI do 1. tercji XVII w., wznosząc wówczas kaplicę pw. Krzyża Świętego. Kolejny pożar stał się impulsem do gruntownej przebudowy całego założenia w duchu barokowym, prowadzonej w latach 1722–1788. W jej trakcie dobudowano od zachodu dwie wieże oraz kaplicę pw. św. Wojciecha, a w południowej części ambitu wzniesiono kaplicę pw. Matki Boskiej Paradyskiej. Z 2. połowy XVIII w. pochodzi także drugi, większy wirydarz klasztorny oraz trzy wieże usytuowane w narożach założenia. Elewacjom i wnętrzom kościoła oraz klasztoru nadano wówczas jednolity barokowy charakter, wymieniając równocześnie wyposażenie wnętrz.
W 1810 r. nastąpiła sekularyzacja dóbr klasztornych, a ostateczna kasacja zgromadzenia cysterskiego miała miejsce w 1834 r. W kolejnych dziesięcioleciach w obrębie dawnego opactwa funkcjonowały seminarium nauczycielskie oraz szkoła średnia. Po II wojnie światowej obiekt przeszedł na własność Kościoła rzymskokatolickiego i został zaadaptowany na siedzibę Wyższego Seminarium Duchownego, którą pozostaje do dziś. W latach 1964–1971 przeprowadzono gruntowną restaurację założenia, w latach 90. XX w. – kompleksowy remont elewacji kościoła i klasztoru wraz z rewaloryzacją ogrodu klasztornego oraz konserwacją rzeźb i elementów kamiennych, a w 2005 r. i w latach 2007–2009 zrealizowano renowację wnętrza i wyposażenia kościoła. To właśnie prace remontowo-instalacyjne z końca lat 90. XX w., związane m.in. z budową sieci kanalizacyjno-deszczowej, jak wykazały późniejsze badania, doprowadziły do rozległego zniszczenia pierwotnych, średniowiecznych nawarstwień kulturowych w obrębie wirydarzy i krużganków – co stanowi jeden z najważniejszych wniosków płynących z najnowszych prac wykopaliskowych.
Zapraszamy do zapoznania się z historią badań archeologicznych
Historia badań archeologicznych
Pierwsze badania archeologiczne na terenie klasztoru przeprowadził w 1933 r. G. Bronisch; miały one ograniczony zakres i koncentrowały się na rozpoznaniu wschodniego zamknięcia prezbiterium. Znacznie szerszy program badawczy zrealizowali w latach 1996–1997 Aleksander Andrzejewski, Janusz Pietrzak i Piotr Wawrzyniak, na zlecenie Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Objął on łącznie dwanaście wykopów zlokalizowanych w wirydarzu barokowych budynków klasztornych, na północ od kościoła i klasztoru oraz na zachód od zabudowań, a jego celem było rozpoznanie rozplanowania wschodniej partii kościoła oraz uchwycenie skrzydła zachodniego claustrum. Badania te pozwoliły na zarejestrowanie jamy grobowej przeciętej przez wkop fundamentowy krużganka wschodniego, co wskazuje na funkcjonowanie cmentarza jeszcze przed wzniesieniem tego elementu zespołu klasztornego. W 2022 r. Sławomir Kałagate przeprowadził badania poza zwartą zabudową klasztorną, które ujawniły obecność nawarstwień związanych z funkcjonowaniem opactwa w jego południowej strefie.
Nowy etap systematycznego rozpoznania architektonicznego zespołu otworzyły badania kierowane przez dr. Arkadiusza Michalaka. W 2023 r. zrealizowano dwie sondażowe kampanie badawcze o charakterze okołoprojektowym, mające na celu ustalenie sposobu fundamentowania poszczególnych skrzydeł i wież oraz ich chronologii, ocenę stanu zachowania fundamentów, a także ustalenie głębokości posadowienia żwirowych izolacji ścian. W pierwszym etapie założono sondaże w obrębie mniejszego wirydarza oraz przy portalach wejściowych do skrzydła barokowego, w drugim – siedem kolejnych wykopów przy zewnętrznych elewacjach klasztoru oraz w obrębie większego wirydarza. W latach 2024–2025 przeprowadzono badania o dotychczas największym zakresie, obejmujące wirydarz oraz krużganki południowy i wschodni, związane z pracami instalacyjnymi (wymianą kanalizacji sanitarnej) i obniżeniem poziomu terenu. Równolegle z badaniami wykopaliskowymi prowadzono w tym czasie badania architektoniczne elewacji krużganków (A. Legendziewicz). Ostatnią, wciąż trwającą kampanię stanowią prace realizowane od lipca 2025 do kwietnia 2026 r. przy zachodniej elewacji skrzydła zachodniego, związane z wymianą nawierzchni w przestrzeni pomiędzy wejściami do kompleksu; badania te uzupełniono prospekcją georadarową terenu na zachód i południe od klasztoru. W 2025 i 2026 spenetrowano północne rubieże klasztoru odsłaniając mogiłę masową zawierającą 44 zmarłych oraz drewaniane umocnienia brzegu rzeki Paklicy.
Krużganki wschodni, południowy i północny oraz wirydarz
Badania z lat 2024–2025 w obrębie krużganków i wirydarza w pełni potwierdziły ustaloną wcześniej sekwencję budowy zespołu: najstarsze, wzniesione w 1. połowie XIII w. skrzydło wschodnie wraz z krużgankiem wschodnim, powstałe wraz z nim wkrótce potem skrzydło i krużganek południowy (2. połowa XIII w.), tworzące razem klauzurę zamieszkiwaną przez opata i mnichów, oraz najpóźniejszy, dobudowany pod koniec XIII lub na początku XIV w. krużganek północny, biegnący równolegle do południowej nawy kościoła.
Badania architektoniczne wykazały, że lico elewacji krużganków kształtował regularny wątek wendyjski (dwuwozówkowy), z trójkątną spoiną pionową i poziomą. Do wznoszenia murów użyto cegły o zróżnicowanej barwie wypału – od jasnoczerwonej po czarną – i wymiarach 10,0–10,5 × 13,5–14,0 × 29,0–30,0 cm, łączonej twardą zaprawą wapienno-piaskową o żółtawopiaskowej barwie, zawierającą widoczne grudki niezlasowanego wapna. Cokół uformowano z eratyków obrobionych do kształtu zbliżonego do kwadr, natomiast ławy fundamentowe wykonano z eratyków układanych w wąskoprzestrzennych wykopach fundamentowych. Ze względu na ukształtowanie terenu – opadającego stromo w kierunku rzeki Paklicy, przy różnicy poziomów między terenem przy kościele a przy skrzydle południowym przekraczającej 2,5 m – fundamenty zaprojektowano znacznie szerzej niż nadziemne ściany, z odsadzkami fundamentowymi o szerokości 30–50 cm, a w partiach przypór sięgającymi nawet 80 cm. Właśnie owo ukształtowanie terenu wymusiło budowę – rzadką w klasztorach cysterskich, gdzie piwnicę (cellarium) wznoszono zazwyczaj jedynie na zachodzie – dodatkowych piwnic również pod skrzydłem południowym klauzury; analogiczne rozwiązanie zastosowano w klasztorze w Lądzie.
Istotny element konstrukcyjny krużganków stanowiły przypory, zarejestrowane na wszystkich czterech elewacjach otaczających wirydarz, sięgające do poziomu okien pierwszego piętra i umieszczone w osiach spływów sklepiennych. Zrealizowano je równolegle do lica ściany, przy stopniowym usuwaniu cegieł w formie strzępi; pierwotna ich wysokość wynosiła około dwóch warstw cegły niżej niż obecnie, a górny uskok nakrywała najprawdopodobniej płytka, czego śladem pozostała wnęka zarejestrowana w licu elewacji. Badania z 2024–2025 r. potwierdziły również wyraźne wtórne wzmocnienie szkarp ścian krużganków kamieniem łamanym, obserwowane już wcześniej w wykopach z 1996 r.
W miejscu styku skrzydła wschodniego z południowym odsłonięto pozostałości trzech historycznych posadzek, nawarstwionych chronologicznie: najstarszą, prawdopodobnie jeszcze gotycką, ułożoną z czworobocznych ceglanych płytek 24×24 cm na piasku; średnią, prawdopodobnie renesansową, wykonaną z większych, czworobocznych płytek o średnicy 24 cm; oraz najmłodszą, barokową (ok. 1788 r.), szaro-różową posadzkę z płytek wapienia gotlandzkiego o wymiarach 30×30 cm, ułożoną w karo na zaprawie wapiennej. We wschodnim narożniku krużganka południowego zarejestrowano dwubarwny fragment tej ostatniej posadzki, w regularną szachownicę różowo-jasnoszarą.
Szczególną uwagę poświęcono poszukiwaniu reliktów lawaterza – pomieszczenia charakterystycznego dla cysterskiej organizacji przestrzeni klasztornej, przeznaczonego do wykonywania ablucji, w tym obmywania ciał zmarłych zakonników, oraz pełniącego funkcję miejsca poboru wody pitnej. Zgodnie z regułą lokalizowano je zwykle przy południowym krużganku, na wprost reprezentacyjnego refektarza. W sondażu założonym przy środkowej przyporze skrzydła południowego odsłonięto fundament wzniesiony z eratyków spojonych gliną, którego relikty znajdują kontynuację na prostokątnych przyporach-skarpach widocznych w północnej elewacji wirydarza (o wymiarach około 60 × 90 cm). Zakres przemurowań oraz brak cokołu z kamiennych kwadr w środkowym przęśle (na osi wejścia do refektarza) wskazują, że odkryty fundament mógł być związany właśnie z lawaterzem, choć jego pełną formę i zasięg będą mogły ostatecznie ustalić dopiero planowane badania georadarowe. Paradyski lawaterz, podobnie jak jego brandenburskie pierwowzory z Lehnin czy Chorin, uległ zniszczeniu najprawdopodobniej jeszcze przed 1750 r., kiedy rozebrano część murów romańskich, skuto je do lica elewacji północnej, a skarpy w tym miejscu poszerzono.
Same nawarstwienia wirydarza i wnętrz krużganków okazały się w znacznej mierze wtórnie przekształcone: niemal cała powierzchnia wirydarza uległa silnemu przekształceniu, a nienaruszone warstwy archeologiczne, w tym średniowieczne, zachowały się jedynie punktowo. Zniszczenia te wiązać należy przede wszystkim z intensywnymi pracami remontowo-renowacyjnymi z końca lat 90. XX w., związanymi z budową funkcjonującej do dziś sieci kanalizacyjno-deszczowej, która przecięła i usunęła pierwotną stratygrafię na znacznej części badanego obszaru.
Skrzydło zachodnie – dawny dom konwersów
Najwięcej nowych ustaleń natury architektonicznej przyniosły badania skoncentrowane na skrzydle zachodnim klasztoru, prowadzone w 2023 r. oraz w latach 2025–2026 przy jego zachodniej elewacji. W planie opactwa cysterskiego skrzydło to pełniło tradycyjnie funkcję domu konwersów (domus conversorum, Konversenhaus), przeznaczonego dla braci świeckich (Konversen, Laienbrüder) wykonujących na rzecz konwentu prace o charakterze gospodarczym i rolniczym. Zachowany opis rozmieszczenia pomieszczeń wokół wirydarza pozwala odtworzyć normatywny podział całości: w skrzydle wschodnim (Ostflügel) mieściły się biblioteka, zakrystia i kapitularz, a na piętrze – dormitorium mnichów połączone schodami bezpośrednio z kościołem; w skrzydle południowym (Südflügel) – refektarz i kuchnia, a nad nimi sala reprezentacyjna oraz gabinet opata; w skrzydle zachodnim (Westflügel) natomiast – refektarz i pomieszczenie dzienne konwersów (Refektorium und Aufenthaltsraum der Konversen), zwieńczone na piętrze dormitorium konwersów. Ten podział odpowiadał instytucjonalnemu rozróżnieniu mnichów chórowych i konwersów, których znaczenie gospodarcze, zwłaszcza w obsłudze folwarków (grangii), pozostawało w XIII i XIV w. znaczne, malejąc stopniowo w okresach późniejszych.
Rozpoznanie architektoniczne w pełni potwierdziło tę identyfikację od strony materialnej. Skrzydło zachodnie, wzniesione zapewne w 2. połowie XIII w. jako drugi, obok skrzydła południowego, etap rozbudowy założenia po realizacji skrzydła wschodniego, założono na rzucie prostokąta o szerokości około 12,7 m i długości przekraczającej 34,5 m, przy czym jego podpiwniczenie oraz wiązanie wątku w południowo-zachodnim narożniku wirydarza wskazują, że oba skrzydła – zachodnie i południowe – powstały w ramach jednego przedsięwzięcia budowlanego. Zachodnie zamknięcie skrzydła wyznaczała ściana, której dolne partie odsłonięto w wykopie założonym około 4,7 m od obecnej fasady zachodniej klasztoru. Elewację od strony wirydarza, znaną poza skrajnym północnym przęsłem, tworzył rytmiczny układ co najmniej czterech ostrołucznych okien o szerokości od około 2,2 do 2,3 m i wysokości strzałki łęku sięgającej od 4,5 do 4,6 m nad obecny poziom terenu, rozdzielonych przyporami o rzucie zbliżonym do prostokąta i wymiarach około 60×90 cm. W trzecim od południa przęśle umieszczono otwór drzwiowy prowadzący na wirydarz, nakryty łękiem o wykroju odcinkowym, zlokalizowany zapewne naprzeciw analogicznego wejścia do skrzydła wschodniego.
Pod skrzydłem zachodnim oraz na zachód od niego rozpoznano dwunawową, pięcioprzęsłową piwnicę o wymiarach 12,7 na 26,5 m, nakrytą bezżebrowymi sklepieniami krzyżowymi wspartymi na gurtach rozpiętych na filarach międzynawowych. Jej zachodnią ścianę odsłonięto po zachodniej stronie opactwa: całość wzniesiono w wątku dwuwozówkowym z cegły o formacie 9,5–10,5 / 12,5–13,5 / 29,0–29,5 cm, na cokole z eratyków dokutych do formy kwadr, przy czym zachowane relikty wypraw tynkarskich oraz ślady czerwonego barwnika wskazują, że elewacje wirydarza po wzniesieniu skrzydeł południowego i zachodniego otynkowano i pomalowano na czerwono. W trakcie sondażu przy elewacji zachodniej, prowadzonego w osi lizeny, natrafiono na mur szerokości 200 cm, wykonany z kamienia łamanego układanego na szarej zaprawie wapiennej, którego fundament osiągnął wysokość 170 cm, sięgając do calca na głębokości 200 cm; od wschodu zarejestrowano poszerzenie fundamentu o 100 cm, wymurowane z eratyków z wykorzystaniem ułamków cegieł. W narożniku stwierdzono relikty ceglanego wsparcia gurtu, na którym opierało się najpewniej bezżebrowe sklepienie krzyżowe, wymurowanego z cegły o wymiarach 91×138×303 mm – element ten odkryto już w trakcie badań z 1933 r. Zachowane pod skrzydłami zachodnim i południowym pola sklepienne, rozpięte pomiędzy filarami oraz pomiędzy przęsłami, wraz z rekonstrukcją opartą na odnalezionej w archiwum Muzeum w Międzyrzeczu dokumentacji z maja 1868 r., pozwoliły potwierdzić całkowity przebieg skrzydła zachodniego, dzielonego na siedem pomieszczeń, do których od południa prowadziło jeszcze jedno, w późniejszym czasie zablokowane wejście; w pomieszczeniach części północnej skrzydła występowały trzy otwory okienne.
Materialnym świadectwem funkcjonalnego podziału klauzury na strefę mnichów i konwersów pozostaje układ dwóch wejść wiodących z krużganka do kościoła, spośród których wschodnie przeznaczone było dla mnichów, zachodnie zaś – obecnie zamurowane – dla konwersów. Bezpośrednie sąsiedztwo tego drugiego przejścia ze skrzydłem zachodnim potwierdza, że komunikacja braci świeckich z kościołem odbywała się w obrębie wydzielonej, zachodniej części założenia, co zgadza się zarówno z regułą zakonną, jak i z rozpoznanym architektonicznie rozmieszczeniem otworów drzwiowych prowadzących na wirydarz.
Odrębnego rozważenia wymagała natomiast kwestia zaniku zachodniej części zabudowy klasztornej. Według dawniejszego piśmiennictwa, w toku rozbudowy klasztoru ku wschodowi mnisi wyburzyli zbędne już budynki wolnostojące, wśród nich dawny dom konwersów (das alte Konversenhaus), który znajdował się przed zachodnim skrzydłem krużganka i został zrównany z ziemią, co znajduje pośrednie potwierdzenie w dawnym widoku opactwa z końca XVII w., przechowywanym w kościele klasztornym, ukazującym wokół klauzury zespół budynków gospodarczych i mieszkalnych. Już w okresie międzywojennym, w toku badań wykopaliskowych, odsłonięto jedno z pomieszczeń piwnicznych, przy czym zachodni człon zabudowy opisano wówczas jako całkowicie zniszczony, o wyjątkowo niewielkiej szerokości, mieszczący na poziomie parteru jedno większe pomieszczenie interpretowane jako refektarz, a zniszczenie tej partii wiązano z pożarem, najprawdopodobniej z 1633 r. Zestawienie obu przekazów nie pozwala jednak przyjąć bez zastrzeżeń, że opisana jako całkowicie zniszczona struktura zachodnia jest tożsama z zachowanym częściowo zachodnim skrzydłem krużganka – to ostatnie bowiem, rozpoznane architektonicznie, nosi ślady odbudowy po 1633 r. oraz ciągłych przekształceń w wieku XVIII i XIX, czego trudno pogodzić z całkowitą zagładą w połowie XVII stulecia. Nie można zatem wykluczyć, że relacja o zrównanej z ziemią, głęboko podpiwniczonej budowli zachodniej odnosi się raczej do wolnostojącego, starszego domu konwersów lub do zachodniej partii wysuniętej poza obręb krużganka klauzurowego, aniżeli do samego skrzydła klauzurowego.
Z tą kwestią wiąże się również problem trzeciego skrzydła zachodniego, znanego z ilustracji XVIII-wiecznej Topografii Wernera z lat 1748–1751, które ze względu na swój reprezentacyjny charakter mogło mieścić pałac opacki. Wedle tego przekazu ikonograficznego, spośród trzech istniejących niegdyś skrzydeł zachodnich zachowane jest do dziś jedynie skrzydło wschodnie (obecnie zachodni budynek przy krużganku); skrajne, wysunięte najbardziej na zachód, było najkrótsze, natomiast środkowe – według Wernera – sięgało aż do kościoła. Relikty jednego z tych skrzydeł odsłonięto już w trakcie badań z 1996 r. Reliktów trzeciego skrzydła zachodniego nie ujawniły niestety ani prowadzone w 2023 r. sondaże, ani badania w latach 2025–2026, ani wykonana jesienią 2025 r. prospekcja georadarowa terenu na zachód i południe od klasztoru. Nie można wykluczyć, że znajdowało się ono jeszcze dalej na zachód lub południe i utożsamiać je należy z fundamentem odkrytym w 2023 r. w południowo-zachodnim narożniku jednego z sondaży, względnie że relikty te stanowią pozostałości zabudowań konwersów znanych ze źródeł pisanych, a wyidealizowany obraz tego skrzydła przedstawiony przez Wernera jest w znacznej mierze fikcją kartograficzną. Wskazuje na to również zestawienie ryciny Wernera z odmiennym, datowanym na początek XVII w. widokiem opactwa, na którym zachodnie skrzydła są tylko dwa, a trzecie znajduje się w znacznej odległości od nich, tuż przy kościele – co skłania część badaczy (prof. A. Legendziewicz) do wniosku, że linia frontów nieistniejących już skrzydeł zachodnich zrównana była raczej z obecnym skrzydłem południowym, a odkryte wididakcyjnym sąsiedztwie elementy architektury wiązać należałoby z zabudowaniami samych skrzydeł lub klatek schodowych widocznych na rycinie Wernera. Wydaje się, że owe skrzydła mogły powstać dopiero w XVI w. – zarówno na rycinie Wernera, jak i na wcześniejszym widoku ich szczyty mają wyraźnie późnogotycką formę, co koresponduje z przekazem opata Mateusza Cureusa (1537–1558), który miał wznieść wiele nowych budynków z kamienia.
Warto dodać, że wykonany w rejonie zachodniej elewacji sondażowy wykop, założony przy jednym z portali w 2023 r., pozwolił dodatkowo ustalić istnienie wcześniejszej posadzki z prostokątnych płyt kamiennych ułożonych na zaprawie wapiennej, zalegającej pod ceglanymi bazami obecnego portalu, natomiast w wykopie związanym z barokową wieżą odsłonięto ceglane fundamentowanie sięgające co najmniej 2,5 m głębokości oraz relikt piwnicy o zerwanym sklepieniu, z zachodnią ścianą wykonaną z cegieł spojonych zaprawą wapienną i ścianą południową z otworem o wykroju małej arkady; posadzkę tej piwnicy, na głębokości 2,5 m, datuje znaleziony w niej materiał (ceramika, szkło, kafle piecowe, metale, moneta) na XIX–XX w. Kwestia, czy owa ściana piwnicy była elementem frontu środkowego z trzech skrzydeł założenia, pozostaje – zdaniem prof. A. Legendziewicza – nadal otwarta.
Zamknięcie wschodnie prezbiterium i cmentarz przykościelny
Uzupełnieniem obrazu architektonicznego klasztoru są wyniki badań przy wschodnim zamknięciu prezbiterium kościoła pw. św. Marcina z Tours i Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Nawiązywały one do ustalonej przez E. Łużyniecką hipotezy filarowego zamknięcia prezbiterium, wzorowanego na pierwowzorze paradyskiego założenia z Lehnin, co mogłoby tłumaczyć brak reliktów gotyckiego, murowanego zamknięcia w trakcie wcześniejszych badań z końca lat 90. XX w. Wykop sondażowy w tym rejonie potwierdził, że nawet jeśli negatywy po rozebranych filarach przetrwały do czasów najnowszych, prace remontowe z końca XX w. całkowicie zniszczyły wszelkie ich ślady. Odsłonięto natomiast fundament starszej świątyni – być może, jak przyjmuje się w literaturze, pochodzącej z XIV w., choć brak materiału pozwalającego to jednoznacznie potwierdzić – oraz stwierdzono pod nim występowanie częściowo zniszczonego wkopu grobowego, wskazującego na istnienie w tym miejscu wcześniejszego cmentarza przykościelnego, poprzedzającego obecną bryłę prezbiterium.
Z okresem średniowiecznym wiążą się również groby odkryte w obrębie wirydarza i krużganków w trakcie badań 2024–2025: dwa pochówki wyeksplorowano z krużganków – jeden we wschodnim, drugi w południowym – a jeden w przestrzeni wirydarza; wszystkie ułożone były w osi wschód–zachód, z twarzą skierowaną na wschód. Ich lokalizacja i układ stratygraficzny wskazują na chronologię wcześniejszą niż budowa poszczególnych skrzydeł krużganków – jeden z grobów zadokumentowano pod przyporą skrzydła wschodniego, wzniesionego w 1. połowie XIII w., co pozwala datować go na przedział 1236–1250, a lokalizacja innego w południowym krużganku wyznacza południowy zasięg cmentarza przykościelnego, funkcjonującego wokół kościoła jeszcze przed wzniesieniem otaczających go skrzydeł klasztornych.
Podsumowanie
Prowadzone od 2023 r. pod kierunkiem dr. Arkadiusza Michalaka badania archeologiczne w zespole klasztornym w Paradyżu, choć miały w większości charakter sondaży okołoprojektowych o ograniczonej powierzchni, przyniosły istotny postęp w rozpoznaniu architektury i faz rozwoju założenia. Potwierdziły ustaloną wcześniej sekwencję budowy klasztoru – od wschodniego skrzydła i krużganka z 1. połowy XIII w., przez skrzydło południowe i zachodnie z 2. połowy XIII w., po najpóźniejszy krużganek północny z przełomu XIII i XIV w. – oraz dostarczyły nowych danych o technice budowy, sposobie fundamentowania poszczególnych elementów i ich stanie zachowania. Szczególnie wartościowe okazało się rozpoznanie skrzydła zachodniego jako dawnego domu konwersów, z jego dwunawową piwnicą sklepioną krzyżowo, rytmem ostrołucznych okien i systemem przypór, a także zweryfikowanie – wciąż nie do końca rozstrzygniętej – kwestii istnienia trzeciego, reprezentacyjnego skrzydła zachodniego znanego z osiemnastowiecznej ikonografii. Odsłonięto również relikty lawaterza, elementu kluczowego dla cysterskiej organizacji przestrzeni klasztornej, którego dotąd w Paradyżu nie lokalizowano.
Badania unaoczniły zarazem skalę zniszczeń, jakich w obrębie zabytkowych nawarstwień kulturowych dokonały prace remontowo-instalacyjne z końca lat 90. XX w. – w ich wyniku niemal cała powierzchnia wirydarzy i krużganków została pozbawiona pierwotnej, średniowiecznej stratygrafii, co w istotny sposób ogranicza możliwości precyzyjnego datowania kolejnych faz przekształceń architektonicznych na podstawie samych tylko nawarstwień ziemnych. Tym większego znaczenia nabierają wyniki uzyskane metodami architektonicznymi i przez analizę zachowanej dokumentacji archiwalnej. W związku z wysoką wartością poznawczą odsłoniętych reliktów postuluje się objęcie ich trwałą ochroną konserwatorską oraz kontynuację badań, w tym prac georadarowych, szczególnie w rejonie na zachód i południe od skrzydła zachodniego – powinny one pozwolić ostatecznie zweryfikować lokalizację trzeciego skrzydła zachodniego oraz doprecyzować przebieg i chronologię lawaterza.